MO

Was de VVD in de jaren vijftig een neoliberale partij? Ik raakte weer geïnteresseerd in die vraag door een nieuwe biografie over VVD-oprichter Pieter Oud. Hierin schrijft historicus Boris van Haastrecht stellig dat Oud geen ‘neoliberaal’ genoemd kan worden. In een bespreking van deze Oud-biografie in De Groene Amsterdammer viel Dik Verkuil hem bij. Ouds positionering had volgens Verkuil ‘niets te maken met neoliberalisme’.

Zij reageren daarmee op een essay dat ik zo’n tien jaar terug schreef voor het jaarboek van de Wiarda Beckman Stichting. Ik was toen net begonnen met onderzoek naar de opkomst van het neoliberalisme in Nederland. Al grasduinend in de archieven van het IISG ontdekte ik dat er in VVD-publicaties uit de jaren vijftig opvallend vaak neoliberale denkers werden aangehaald. Het begrip werd zelfs door de partijleider omarmd. Zo stuitte ik op een prominente toespraak van Pieter Oud uit 1952, waarin hij tevreden constateerde dat ‘men voor het neoliberalisme dat wij voorstaan, steeds meer oog begint te krijgen’. Oud liet zich duidelijk inspireren door Friedrich Hayek, geestelijk vader van het neoliberalisme. Ik schreef er recent in mijn Groene-column over:

Nu behoorde Oud in het interbellum inderdaad tot de progressieve liberalen. Na de oorlog echter vond er een soort waterscheiding plaats: de economisch progressieve liberalen gingen op in de PvdA, de economisch conservatieve liberalen verenigden zich in de VVD. Partijen positioneerden zich langs een nieuwe links-rechts-as. Er ontstond een fel ideologisch debat over de groeiende economische rol van de staat. Over de gehele westerse wereld was er een opmars van de planningsgedachte. Het falen van de vrije markt had tot het fascisme geleid, zo luidde de analyse, nu was het zaak om het kapitalisme van overheidswege bij te gaan sturen.

Het neoliberalisme ontstond in die jaren als verzet daartegen. In 1944 verscheen de stichtingstekst van het neoliberalisme: The Road to Serfdom van de Oostenrijkse econoom Friedrich Hayek. De kern van zijn betoog was dat ook deze democratische en gematigde vormen van planning uiteindelijk zouden uitlopen op de totalitaire staat. Het was óf totalitaire planning óf de vrije markt, er was volgens Hayek geen middenweg mogelijk. Deze zwart-witredenering vond breed weerklank onder Nederlandse liberalen en werd een strijdkreet van de VVD onder Oud: ‘dirigisme of vrijheid’.

Het conservatief-liberale Algemeen Handelsblad roemde Hayeks boek als een ‘voortreffelijke bijdrage’: ‘de waarden die het verdedigt vormen het hartebloed van onze Nederlandsche samenleving, en de gevaren waartegen het waarschuwt bedreigen ons, alle goede bedoelingen ten spijt, in steeds angstaanjagender mate’. In een toespraak op de Algemene Vergadering van de VVD in 1952 waarschuwde Oud dat het socialisme de vrijheid zou verdrukken. Hij constateerde verheugd dat men ‘voor het neoliberalisme dat wij voorstaan, meer en meer oog begint te krijgen’. Hij sprak zich uit tegen belastingverhogingen en de groeiende macht van de arbeider.

In verhandelingen in partijkrant Vrijheid en Democratie werd het beginselprogramma van de VVD – meer specifiek het beroep op vrijheid en individualisme – uitgelegd met verwijzing naar Friedrich Hayek en zijn Duitse geestverwant Wilhelm Röpke. De VVD riep op tot compromisloos verzet tegen het socialisme: ‘Concluderend herhalen wij dat het inzake dirigisme of vrijheid principieel gaat om het een of het ander. Onze taak zal het daarbij zijn het dirigisme te ontmaskeren, ook daar waar het zich in mildere verschijningsvormen aan ons vertoont of werkt met leuzen die het eigenlijke doel verhullen.’

Uiteraard kreeg de gevreesde socialistische planning slechts op zeer gematigde wijze vorm onder de naoorlogse Rooms-Rode kabinetten. Oud besefte dat heel goed. Het wegzetten van de PvdA als totalitair gevaar was echter een succesvolle campagnestrategie. In aanloop naar de verkiezingen van 1959 sloot Oud de PvdA uit als regeringspartner. Het socialisme zou immers tot ‘staatsslavernij’ leiden. De VVD won er zes zetels mee.”

Begrijp me goed, het gaat er mij niet per se om dat iedereen de VVD van de jaren vijftig ‘neoliberaal’ gaat noemen. Waar ik me over verwonder, is dat beide VVD-biografen (Verkuil schreef een biografie van VVD-leider Bolkestein) dit punt wel erg lichtzinnig afwimpelen.

We hebben hier een partijleider die zijn partij zélf neoliberaal noemt, we vinden duidelijke verwijzingen naar Friedrich Hayek in liberale kranten en VVD-publicaties, en de ideeën van Hayek spelen een centrale rol in de politieke campagnes van de VVD in de jaren vijftig. Dat kun je allemaal aantonen en opschrijven, en dan is het apodictische antwoord dat Ouds opstelling helemaal ‘niets te maken met neoliberalisme’ had. Ik snap dan niet zo goed wat dan nog wel als bewijsvoering geldt.

Ik krijg sterk het gevoel dat beide biografen zich niet goed hebben ingelezen over het neoliberalisme van die tijd. Zo stelt Boris van Haastrecht in zijn biografie dat Oud een ‘sterke binding tussen het individu en de maatschappij’ voorstond. Om deze reden (en andere) was het onhoudbaar om Oud neoliberaal te noemen. Dik Verkuil beaamt dit: volgens Oud ‘was het individu niet atomistisch, zoals in het neoliberalisme, maar gebonden aan het maatschappelijk collectief’.

Dit is allemaal weinig overtuigend. Een belangrijk peiler van de neoliberale filosofie van Friedrich Hayek namelijk, is de verwerping van het atomistische mensbeeld van het klassiek-liberalisme. In zijn beroemde Dublin-lezing Individualism: True and False uit 1945 beriep Hayek zich op Burke, De Tocqueville en Hume en stelde hij dat de menselijke geest en onze rede niet voorafgaan aan de cultuur, maar daar juist het product van zijn. Tradities, taal en morele regels zijn niet door één individu bedacht, maar stapje voor stapje organisch gegroeid. Een mens kan niet los van deze sociale context worden gezien.

Waar het atomistische model uitgaat van een individu dat alle relevante data kan overzien, benadrukte Hayek de onwetendheid van de mens. De kennis in een samenleving is versnipperd (gedecentraliseerd). Individuen handelen niet op basis van perfecte rationaliteit, maar op basis van overgeleverde tradities en signalen uit hun omgeving (zoals het prijssysteem). Hayeks lezing werd toentertijd enthousiast besproken in het liberale Algemeen Handelsblad (voorloper van NRC Handelsblad), we mogen kortom aannemen dat dit alles niet onbekend was in liberale kringen.

Ik snap dat sommige historici weerstand hebben tegen het begrip neoliberalisme. Dat hadden ze in de jaren vijftig echter niet. Ouds flirt met Hayek is een fascinerende politieke en intellectuele episode. Wat je er ook van maakt, het is een gemiste kans dat er in deze Oud-biografie hoegenaamd niets over is geschreven.