Home

In de week sinds het overlijden van Mandela heeft journalistiek Nederland ons een geheel nieuwe geschiedenis aangepraat. Een geschiedenis waarin Apartheid ten onder is gegaan door verzoening en vergeving. Een geschiedenis waarin Nederland aan de goede zijde heeft gestaan, wat Apartheid betreft. Een geschiedenis waarin de emancipatie van de zwarte bevolking in Zuid-Afrika als een gegeven wordt beschouwd. Ons is een opgeschoond en opgesmukt verhaal verteld. De herdenking van Mandela – en de anti-apartheidsstrijd die hij als geen ander belichaamde – heeft zo een zure nasmaak gekregen.

De mythevorming in de media betreft allereerst de persoon Mandela. De man is getransformeerd tot een bordkartonnen karikatuur. Een eigentijds Christus-figuur wiens vredelievendheid en bereidheid tot het omarmen van vijanden, iedereen een fijn warm gevoel meegeeft. De NRC vertelt ons het sprookje van een ‘krachtige, kwade en vastberaden commandant’ die in de gevangenis een ‘miraculeuze’, ja zelfs ‘messiaanse transformatie’ doormaakte: terrorist wordt verzoener. Het is de verzoener die de afgelopen week herdacht is, niet de militante vrijheidsstrijder die het apartheidsregime tot die verzoening dwong.

‘Misschien had Mandela op Robbeneiland geleerd dat niet terugslaan vaak effectiever is en verzoening een wapen’, zo schrijft Bert Wagendorp in de Volkskrant. Alsof een gewelddadig en onderdrukkend regime enkel met sussende woorden en een uitgestoken hand tot inkeer kan worden gebracht. We hoeven alleen maar aan Steve Biko te denken, doodgemarteld in een gevangenis, om te beseffen hoe wereldvreemd deze visie is. Alsof er niet duizenden zijn omgekomen in vreedzame demonstraties zoals in Sharpville en Soweto.

Na een periode van vreedzaam protest in de jaren vijftig, kwam Mandela in 1961 tot de conclusie dat het onrealistisch was om ‘vrede en geweldloosheid te prediken wanneer de regering op onze vreedzame eisen met geweld reageert’. Gedurende zijn gehele gevangenistijd zou hij gewapende strijd blijven steunen. In 1985 werd hem clementie aangeboden op voorwaarde dat hij afstand zou nemen van geweld. Mandela weigerde. Zolang de ANC en alle reguliere vormen van politiek activiteit werden verboden, was in zijn ogen gewelddadig verzet tegen een onderdrukkend regime geoorloofd. Het is belangrijk dit in gedachten houden als we Wim Kok horen spreken over de ‘aaibaarheidsgraad’ en ‘aandoenlijkheid’ van Mandela. Alsof het een knuffeldier betreft. De niet zo knuffelbare werkelijkheid is dat gewapend verzet een belangrijk element was in de strijd tegen Apartheid. De uiteindelijke onderhandelingspositie van Mandela was daar mede op gebaseerd.

Apartheid is niet ten onder gegaan door vergeving alleen. De uiteindelijke verzoening is mogelijk gemaakt door de gewapende en ongewapende strijd van het ANC, door de langdurige campagnes van de wereldwijde antiapartheidsbeweging en de daaruit voortkomende boycot. De eenzijdige focus op Mandela als Christusfiguur negeert de essentiële rol van de anti-apartheidsstrijd. De rol van al die organisaties, bewegingen, en activisten die zich over de hele wereld tegen Apartheid hebben verzet. En die in ons land vaak een onwillige regering tegenover zich vonden.

Zo lezen we in een dossier van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis dat Nederland bewust niet voorop liep ‘bij het uitoefenen van druk op het steeds gewelddadiger opererende apartheidsbewind’. Verbaal veroordeelde men misschien het blanke minderheidsregime. In de praktijk was Nederland een van de belangrijkste partners en investeerders. In augustus 1985 legde CDA-minister Van den Broek een bezoek af aan Zuid Afrika met een Europese topdelegatie. President P.W. Botha verbood hen Nelson Mandela op te zoeken in zijn gevangenis. Voor de minister was het geen reden om de reis te annuleren. Voor de Zuid-Afrikaanse televisie verklaarde Van den Broek dat hij de ANC-leider erop had willen wijzen dat geweld niet bijdroeg tot een oplossing. Dat was de houding van de Nederlandse regering toen het er werkelijk toe deed. Onder leiding van de kabinetten Lubbers was Nederland een van de westerse landen “die zich het minst inzetten voor de vrijheidsstrijd in Zuid-Afrika”, zo liet anti-apartheidsactivist Sietse Bosgra weten in de NRC in juni 1990.

Het grote pijnpunt in de nalatenschap van Mandela is misschien wel juist dat hij te vergevend was. In de onderhandelingen over de beëindiging van Apartheid is besloten de economische verhoudingen in het land grotendeels intact te laten. De sociale agenda van het ANC werd verlaten, de herverdeling van de welvaart in het land is nimmer ter hand genomen. Naomi Klein beschrijft het huidige Zuid Afrika in haar boek de Shock Doctrine als een triest voorbeeld van wat er gebeurt als politieke transformatie losgekoppeld wordt van economische verandering. Onder druk van financiële markten, de Wereldbank en het IMF, is het ANC in de jaren negentig een neoliberale koers gaan varen, met een explosie van sociale ongelijkheid en criminaliteit tot gevolg. Een nieuwe Apartheid heeft postgevat. Zuid Afrika heeft Brazilië afgelost als de meest ongelijke samenleving ter wereld. Politiek is men vrij, economisch blijft men gebonden.

Gepubliceerd in NRC Next, 15 december 2013

7 thoughts on “De Mandela Mythe

  1. Elk voordeel heeft haar nadeel, en omgekeerd.
    Mandela heeft in iedergeval de weg zonder bloedvergieten genomen, een wijs man.
    En wij als buitenstaanders kunnen altijd komentaar leveren, de beste stuurlui staan aan wal. Maar Mandela heeft het door zijn manier zo laten gaan. Laten we eens besluiten om met elkaar zonder bloedvergieten.
    En eindelijk eens eerlijk delen

  2. t.a.v. Charles: Mandela was de oprichter van de militante tak van de ANC, hij is wel degelijk betrokken geweest bij gewapende strijd, en dat was helaas nodig ook. Verder lees ik geen enkele kritiek over Mandela in dit stuk, dus die beste stuurlui komen er helemaal niet aan te pas volgens mij. Ik lees wél kritiek over “geschiedvervalsing” en het niet recht doen aan de hele persoon Mandela. Hij stond voor zijn zaak, en heeft nooit afstand genomen van het geweld van het ANC. Hij zag in dat het helaas nodig was.
    En schrijver van het stuk: mijn complimenten. Schrijf alleen alsjeblieft nooit meer: “om ons te beseffen ” … kies voor “om ons te realiseren” of “om te beseffen”.

  3. Inderdaad Charles. Als hij niet die weg had gekozen, was het land in een racistische burgeroorlog ten onder gegaan. Daarnaast is de door schrijver genoemde sociale ongelijkheid ook voor een flink deel te wijten aan de slechte en vaak door en door corrupte opvolgers van Mandela

  4. Nog steeds heerst er apartheid. De staat heeft alleen maar een ander jasje aan getrokken.
    Er zijn nog steeds stranden waar de oorspronkelijke bevolking niet mag komen.
    Nog steeds leeft de meerheid in slams en weten niet of ze de volgende dag genoeg te eten hebben om hun familie te verzorgen.
    Zolang dit nog voortduurt, kan je niet spreken van een “regenboog maatschappij”. We trappen er allemaal weer lekker in. De rest van de wereld, kan nu de hulde aan Mandela geven omdat hij gestorven is en zo kan de rest van de wereld allemaal laten geloven, dat we toch o zo anti-rastistisch zijn.
    In de tijd van Mandela dat hij leefde is er een anti-apartheidsbeweging geweest, die zijn ideen odersteund heeft.
    Maar dat waren geen hoofden van regeringen van landen die zich nu zo profileren.
    In Zuid Afrika, wordt nog steeds niet samen gedeeld!!!!!!
    vriendlijke groet
    Corine

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s