Home

Column geschreven voor het CBK in Amsterdam-Oost.

Sinds de cultuurbezuinigingen is het steeds vaker te horen: kunst moet leuk zijn. Het publiek ziet kunst als entertainment, en kunstenaars moeten naar het publiek luisteren. Althans, dat stelde een redactioneel van het NRC Handelsblad op het hoogtepunt van de bezuinigingsoperatie van Halbe Zijlstra.

Het vreemde aan dit gebod is dat de hogere cultuur zich traditioneel juist onderscheidde van de populaire cultuur door niet te willen entertainen. Kunst is er niet om het publiek te behagen, zo leert ons de esthetica, maar juist om het publiek uit haar comfortzone te halen, naar hogere sferen te transporteren, of aan het denken te zetten. Voor kunst is inspanning nodig. Om die reden stelden denkers als Adorno en Horkheimer dat entertainment verraad is.

Juist aan ontoegankelijkheid ontleent de hogere cultuur traditioneel gezien haar bestaansrecht. Dit in contrast met de populaire cultuur. Voor een populair cultuurproduct is voorwaarde voor succes dat het publiek gegrepen wordt en er helemaal in opgaat. Zoals in een Dan Brown thriller of de laatste Hollywood kaskraker. Hier staat vorm ten dienste van de functie: meegevoerd worden.

Voor de hogere cultuur geldt precies het tegenovergestelde. De vorm waarin iets gerepresenteerd wordt, is van groter belang dan hetgeen wat gerepresenteerd wordt. De stijl en structuur waarmee een moderne schrijver zijn verhaal vertelt is belangrijker dan het verhaal zelf. Voor een schilder als Mondriaan is de abstracte techniek waarmee hij een boom schildert, van groter belang dan de boom.

Voor het waarderen van hogere cultuur, is daardoor juist een zekere afstand nodig tot wat we zintuiglijk als prettig zouden ervaren. Het gaat er om niet meegevoerd te worden door de zintuigen, maar op reflectieve wijze te waarderen. De cultuurfilosoof Ortega y Gasset stelde eens dat moderne kunst uitgaat van de weigering van alles wat menselijk is. Daarmee doelde hij op de alledaagse passies, emoties en gevoelens waarmee gewone mensen hun gewone levens leven. Weliswaar schreef de beste man dat in 1925, maar het heeft weinig aan relevantie verloren. Dat is waarom moderne kunst per definitie eigenlijk niet leuk is.

Dat niet-leuke diende wel een verborgen functie. Het was de ontoegankelijkheid van de moderne kunst die volgens Ortega y Gasset de elite in staat stelde elkaar in de grauwe massa te herkennen en blijk te geven van haar superioriteit. Op het eerste gezicht lijkt het erop dat dit model in crisis is en zelfs in een terminale fase terecht is gekomen, nu de directeur van het Rotterdams Philharmonisch Orkest oproept tot nederigheid en het muzikaal begeleiden van Lord of the Rings-vertoningen als toekomst portretteert. De grenzen tussen populaire cultuur en hogere cultuur vervagen, mede door de alomtegenwoordigheid van commercie, consumptie en entertainment.

Aan de andere kant zijn de bezuinigingen juist een afrekening met de jaren zeventig gedachte, dat toegang tot hogere cultuur via de overheid gedemocratiseerd kon worden. Dat door middel van kunstonderwijs en bijvoorbeeld de CBK’s, kunst aan de gehele samenleving ten goede zou kunnen komen. Het paradoxale gevolg van een bezuiniging die zich keerde tegen de culturele elite, is dat het de cultuur in de toekomst juist weer een stuk exclusiever zal maken dan deze nu is. Dat geldt zowel voor cultuurmakers (waarschijnlijk zullen enkel kinderen met kapitaalkrachtige ouders nog de sprong naar het cultuurvak maken) als voor het cultuuraanbod, dat duurder wordt.

Het zou mij niet verbazen als het niet-leuk zijn van de cultuur in de nabije toekomst weer wat van haar aloude allure zal verwerven.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s